Οι αθηναϊκές βασιλικές των χρόνων της Τουρκοκρατίας

Τη μελέτη αυτή εκπόνησα το 1979 και την παρέδωσα στο τότε Υπουργείο Πολιτισμού και Επιστημών ως απαραίτητη υπηρεσιακή εργασία, που συνέταξα κατά την 8μηνη εκπαιδευτική παραμονή μου στην Αθήνα (9/5/79-31/12/79). Είναι αδημοσίευτη και προφανώς χαμένη στο τεράστιο αρχείο του υπουργικού υπογείου. Το Υπουργείο Πολιτισμού και Επιστημών, με υπουργό τον Δημήτρη Νιάνια, στεγαζόταν στην οδό Αριστείδου 14. Αργότερα μεταφέρθηκε στην οδό Μπουμπουλίνας στα Εξάρχεια.

Όλο το διάστημα της παραμονής μου στην Αθήνα κατοικούσα στον τελευταίο όροφο της Αρχαιολογικής Εταιρείας, στο μπροστινό δωμάτιο του εκεί ξενώνα που έβλεπε στην Πανεπιστημίου. Ακριβώς από κάτω είναι η βιβλιοθήκη της Αρχαιολογικής Εταιρείας και από εκεί δανειζόμουν βιβλία, τα ανέβαζα στο δωμάτιό μου και έπεφτα με τα μούτρα στο διάβασμα και στις χειρόγραφες αποκλειστικά σημειώσεις.

Τους πρώτους μήνες εργαζόμουν στο Τμήμα Βυζαντινών Χώρων του Υπουργείου, η δασκάλα μου που με μύησε στους τόπους και τους τρόπους, ήταν η αγαπημένη Καίτη Καλαντζή, και είχαμε προϊστάμενο εκείνον τον καλότατο άνθρωπο =πρώτα ο άνθρωπος μετράει για μένα-, τον Νίκο Ζία, που με βοήθησε πολύ σε ένα σοβαρό οικογενειακό πρόβλημα που αντιμετώπιζα, στη μετάθεσή μου στη Θεσσαλονίκη και πολλά χρόνια αργότερα, όντας αξιοσέβαστος καθηγητής στο ΕΚΠΑ, με σύστησε στον επίσης καλότατο και περήφανο Νίκο Γκιολέ -που μόνο ακουστά τον είχα τότε- και του ζήτησε να παρακολουθήσει το διδακτορικό μου, που ήταν ήδη σχεδόν έτοιμο από τη Θεσσαλονίκη, όπου το ΑΠΘ με χασομερούσε ασύστολα με βλακώδεις δικαιολογίες και τα χρόνια περνούσαν και ήμουν ήδη στα 52. Καλή τους ώρα αυτών των δύο αθηναίων καθηγητών, του ζώντος και του κεκοιμημένου, υπήρξαν δίκαιοι. Πιστεύω να προλάβω να εξιστορήσω κάποτε με λεπτομέρειες την αγαθή επιρροή τους στη ζωή μου.

Στη μελέτη περιλαμβάνονται 16 σωζόμενες βασιλικές (Άγιος Δημήτριος «το Παρακκλήσι», Άγιος Γεώργιος του Βράχου, Άγιος Συμεών, Άγιος Σπυρίδων και Τιμία Ζώνη, Άγιοι Ανάργυροι, Αγία Δύναμις, Παναγία του Ρόμπη, Αγία Παρασκευή, Άγιος Ιωάννης στην Κολώνα, Άγιος Αθανάσιος, Αγία Κυριακή, Άγιος Αθανάσιος Κουρκούρης, Άγιοι Απόστολοι στα Μάρμαρα, Παναγία Χρυσοκαστριώτισσα, Αγία Ειρήνη, Άγιος Δημήτριος Λουμπαρδιάρης) και 14 ερειπωμένες ή κατεδαφισμένες βασιλικές (Παναγία η Κρυσταλλιώτισσα, Άγιος Διονύσιος Αρεοπαγίτης, Αγία Παρασκευή, Άγιος Κωνσταντίνος του Σαΐτα, Άγιος Δημήτριος Κατηφόρης ή του Κατηφόρη, Άγιος Γρηγόριος, Άγιος Αθανάσιος του Ψειρή, Προφήτης Ελισσαίος, Σωτείρα της Παζαρόπορτας ή Άγιος Σωτήρ, Άγιος Σπυρίδων, Άγιοι Ηλίας και Χαραλάμπης, Παναγία Βλασσαρού, Άγιος Θωμάς, Υπαπαντή).

Ο Ορλάνδος, ο Μπίρης, ο Σισιλιάνος, ο Καμπούρογλου, ο Mommsen, ο Τραυλός μου έδωσαν τις μαρτυρίες. Συμπληρωματικά περιόδευσα και σκιτσάρισα. Την εργασία έγραφα σε γραφομηχανή του Βυζαντινού Μουσείου Αθηνών, όπου επέρασα τους πέντε, έξι μήνες μετά το υπουργείο και φταίει ο Παύλος ο Λαζαρίδης που έμαθα γραφομηχανή -δεν είχα ξαναπιάσει, αλλά ο Λαζαρίδης επέμενε, καλή του ώρα και αυτού, πως δεν γίνεται αρχαιολόγος να μην ξέρει να γράφει στη γραφομηχανή-. Κάπου στα αρχεία του Μουσείου υπάρχει το πρώτο μου έγγραφο, που απευθύνεται “Προς την Υπηρεσίαν Αρχαιοτήτων και Αρναστηλώσεως” (sic).

Κάποια μέρα θα κάνω κουράγιο να συμπληρώσω τη μελετούλα με αρκετές παραπάνω σημειώσεις, μπορεί και σκίτσα.