a greek ride with the goose

δεν μένανε ποτέ ήσυχοι. τα βρωμόνερα έρρεαν στους λασπόδρομους και τα ποντίκια κάναν πάρτυ. από τις ανασκαφές γνωρίζουμε ότι ως τον 12ο τουλάχιστον αιώνα χρησιμοποιούνταν οι ρωμαϊκές κεντρικές αποχετεύσεις.

όμως από τότε και μετά τα οικήματα μικραίνουν, οι θεοί, οι άγιοι και οι εκκλησιές τους βασιλεύουν. μερικά δυνατά μοναστήρια ιδρύονται στην πλαγιά που επιστέφει την πόλη κι ένα σωρό εκκλησάκια ξεφυτρώνουν παντού με θαμμένους στις αυλές τους τους γείτονες (βλ. τις εικόνες).

από τον 16ο αιώνα και μετά οι συναγωγές είναι πολλές και τα παρακλάδια τους. τις ερημώνουν συχνά οι πυρκαγιές γιατί η φωτιά είναι ο κύριος βοηθός των ανθρώπων και τα σπιτάκια είναι πηλόχτιστα με ξυλοσκεπές.

στους πιο κάτω αιώνες, 16ο-μέσα 19ου, ρυμοτομία δεν υπάρχει, η τακτική αρχαιότερη ρυμοτομία έχει ήδη προ πολλού καταπατηθεί και το κακό συνεχίζεται, όμως και ο φόβος των κλεφτών ενθαρρύνει τη μουλωχτή κυκλοφορία μέσα από αυλές και μονοπάτια.

θυμάται κανείς ως πρόσφατα το Αρμενοχώρι στις Συκιές; τις παράγκες με τα ανταλλακτικά αυτοκινήτων και τα μονοπάτια ανάμεσά τους στην οδό Λαγκαδά; έτσι να φανταστούμε το τοπίο στον 16ο. 

θυμάμαι μιαν αυλή στην οδό Περδίκα λίγο πιο πέρα από το σπίτι μου που με πήγαινε επίσκεψη η μάνα μου μωρό. μικρούτσικη με άτακτες πέτρες στρωμένη, ένα δέντρο στη μέση με ένα πεζούλι γύρω του που καθόμουνα και κουνούσα τα ποδαράκια μου πέρα-δώθε, μπουγάδες κρεμασμένες ολοτρόγυρα, μικρά δωματιάκια με παράθυρο στην αυλή, φωνές γυναικών, προσωπική ζωή μηδέν.

ε, μετά τον 12ο αιώνα πρόσθεσε εσύ σ´αυτές τις αυλίτσες και ένα μικροσκοπικό καλογερικό για να προσευχόμαστε. έχει τέτοια προσευχητήρια ακόμη σήμερα που βρίσκονται στα υπόγεια πολυκατοικιών, απέναντι από τη Ροτόντα ένα, Χρυσοστόμου Σμύρνης άλλο ένα και ακόμη ένα που τώρα μου διαφεύγει, θα το θυμηθώ.. 

και μετά ο τούρκος ήθελε να γίνουμε μεγαλούπολη της Ευρώπης. και μας έκανε.. από το 1860 και μετά γινόμαστε πολιτισμένοι. το 1874 μας γκρεμίζει και το παραθαλάσσιο τείχος και αναπνέουμε θαλασσινό αέρα και παύουμε να αμολάμε τα σκουπίδια μας στο γιαλό, που σκαρφαλώναμε στο τείχος για να το κάνουμε, αυτό το φύγε κακό απ´τα μάτια μου που μας χαρακτηρίζει και τώρα.. του χρωστάμε του τούρκου όσο νάναι..

ο αριθμός των θυμάτων, όπου πιο κάτω τον αναφέρω, σχετίζεται με τον αριθμό του μουσουλμανικού, εβραϊκού και χριστιανικού πληθυσμού την κάθε εποχή. να μερικές επιδημίες πανώλης στη Θεσσαλονίκη, κάθε τρεις και λίγο:
στα 1594, 1598, 1604, 1609, 1613, το καλοκαίρι του 1618 - κορυφώθηκε τον Ιούνιο του 1620, συνεχίστηκε το 1621, 1648, 1660, 1667, 1679-1680, 1687-1689, 1697-1699, 1708-1709, 1712-1713 (6.000 θύματα), 1718-1719, 1729-1730 (κάθε μέρα πεθαίνουν 147 τούρκοι, 31 εβραίοι και 14 έλληνες!), 1739, 1741-1742 (κάθε μέρα πεθαίνουν 300 εβραίοι και πολλοί περισσότεροι τούρκοι!), 1744-1745 (μεγάλη θνησιμότητα), 1747, 1753-1763 (το 1759 διαρκείς σεισμικές δονήσεις συμπληρώνουν τον τρόμο), 1779, 1781 (πανούκλα και παράξενη γρίπη με ακατάσχετο φτέρνισμα από αρχές Ιουνίου έως τέλος Σεπτεμβρίου, που είχε ξαναεμφανιστεί το 590 και τον 10ο αιώνα), 1788 (τρομακτική θνησιμότητα, κλείνουν οι ναοί, στοιβάζουν τους νεκρούς σε κοινούς τάφους, δεν υψώνουν σημαίες και λάβαρα γιατί μολύνονται από τα βρώμικα πόδια των κοράκων. πυρκαγιά καταστρέφει το 1/4 της πόλης).
η πανούκλα επανέρχεται κάθε χρόνο ως το 1792, 1814-1816 (η πόλη αδειάζει από τους πολλούς θανάτους), και την άνοιξη του 1865.

κύρια πηγή: Γιοζέφ Νεχαμά, Ιστορία των Ισραηλιτών της Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 2000 (ελληνική έκδοση).

οι παρακάτω διαφάνειες παρουσιάστηκαν στη διάλεξή μου με θέμα  Ανατέμνοντας τη Βυζαντινή Θεσσαλονίκη. Περίληψη μιας μεγάλης ιστορίας στους Φίλους της Ελληνικής Εταιρείας Νόσου Alzheimer & Συγγενών Διαταραχών στο Βαφοπούλειο Πνευματικό Κέντρο Θεσσαλονίκης την 14.11.2014.