a greek ride with the goose

Θαμμένη στο χρονοντούλαπο της δημοσιοϋπαλληλικής νοοτροπίας μια υπηρεσιακή αναφορά μου της  14ης Μαρτίου 2002 έχει «ιστορικό» / ιστορικό ενδιαφέρον. δεν την παραθέτω γιατί νομίζω ότι είχε κατατεθεί στο εμπιστευτικό αρχείο. σήμερα που τη διαβάζω από το αρχείο μου, δεν την βλέπω να περιέχει τίποτε που δεν θα μπορούσε να λεχθεί μεγαλόφωνα. αφορούσε ένα υπηρεσιακό ταξίδι μου στην τότε ονομαζόμενη ΠΓΔΜ (=Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας) ή FYROM (και μετά τη Συμφωνία των Πρεσπών (17.06.2018) Βόρεια Μακεδονία), στο οποίο είχα σταλεί για να παρακολουθήσω ως παρατηρήτρια ένα διεθνές συνέδριο.

«Urgent Regional Workshop. Ohrid, 20-24 February 2002. Culture heritage at risk in the event of armed conflicts: Macedonia case»

διοργανώθηκε στην Οχρίδα από την Εθνική Επιτροπή του ICOMOS (=International Council on Monuments and Sites) του FYROM, τελώντας υπό την αιγίδα και με τη συνδρομή του υπουργείου πολιτισμού της ΠΓΔΜ και υποστηρίχθηκε επίσης από την Ολλανδική Πρεσβεία στα Σκόπια. το συνέδριο πραγματοποιήθηκε έναν μόλις χρόνο μετά τις πολεμικές συγκρούσεις του 2001 στην ΠΓΔΜ ανάμεσα σε κυβερνητικές δυνάμεις και την αλβανική ένοπλη οργάνωση NLA (= National Liberation Army, στα αλβανικά UÇK)που ζητούσε περισσότερα δικαιώματα για τους Αλβανούς της χώρας. μετά τη Συμφωνία της Αχρίδας ((Ohrid Framework Agreement, 13 Αυγούστου 2001) ακολούθησε αφοπλισμός της NLA μέσω ΝΑΤΟ. στη διάρκεια εκείνης της ένοπλης κρίσης πολλά μνημεία, εκκλησίες και τζαμιά είχαν υποστεί καταστροφές, βανδαλισμούς ή απειλήθηκαν άμεσα.

σημειώνω προκαταβολικά κάποια χρήσιμα: 
-η Ohrid / Οχρίδα των ξένων είναι η σύγχρονη γεωγραφική μορφή του ονόματος. εμείς διατηρούμε τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή γραφή του ονόματος, Αχρίδα, όταν αναφερόμαστε σε μνημεία. 

-η σημερινή Βόρεια Μακεδονία θα αναφέρεται με το τότε όνομά της ΠΓΔΜ / FUROM. 

-στην πρώτη εμφάνιση κάθε ακρωνυμίου παραθέτω την πλήρη ονομασία του και, όπου χρειάζεται, την ελληνική του απόδοση, ώστε να είναι σαφές σε ποιον φορέα ή οργανισμό αναφέρεται, καθώς τα ακρωνύμια αυτά δεν είναι γνωστά σε όλους.

-αναφέρομαι συχνά στις σημειώσεις μου από το ημερολόγιο που κρατούσα επιτόπου με σχόλια, ερμηνείες, εντυπώσεις και μερικά κουτσομπολιά, όσα λέγονται δηλαδή, έχουν άλλωστε περάσει 24 χρόνια.

-τις φωτογραφίες τις τράβηξα η ίδια.

στο συνέδριο εκτός από τους εκπροσώπους της τοπικής επιτροπής ICOMOS, συμμετείχαν ειδικοί και από άλλες εθνικές επιτροπές (Ελλάδα, Τουρκία, Βουλγαρία κλπ.), στελέχη υπουργείων πολιτισμού καθώς και μέλη διεθνών οργανισμών (UNESCO, ICOM).

οι  σ τ ό χ ο ι του συνεδρίου ήταν: 
-να αναλυθούν οι κίνδυνοι που διατρέχουν τα μνημεία και η πολιτιστική κληρονομιά σε συνθήκες ένοπλων συγκρούσεων. 
-να προταθούν στρατηγικές πρόληψης, καταγραφής και διάσωσης. 
-να προκληθεί διάλογος ειδικών από τις χώρες των Βαλκανίων, οι οποίες είχαν βιώσει πολέμους τη δεκαετία του 1990 (Βοσνία, Κοσσυφοπέδιο, Κροατία).

η  θ ε μ α τ ο λ ο γ ί α: 
-μελέτες περιπτώσεων καταστροφής μνημείων στα Βαλκάνια. 
-μέτρα τεκμηρίωσης (φωτογράφηση, καταγραφή, ψηφιοποίηση). 
-νομικά εργαλεία: Σύμβαση της Χάγης (1954) για την προστασία πολιτιστικής κληρονομιάς σε ένοπλη σύγκρουση. 
-ρόλος των τοπικών κοινοτήτων και των διεθνών οργανισμών στην πρόληψη.

οι θ έ σ ε ι ς  των εισηγήσεων:
-η ένταξη της πολιτιστικής κληρονομιάς σε εθνικά σχέδια καταστροφών / αντιμετώπισης κινδύνων (disaster planning, mitigation, relief).
-η ανάγκη για σχεδιασμό προετοιμασίας (risk preparedness) για κινδύνους που πηγάζουν από ανθρώπινες ενέργειες και φυσικά αίτια.
-αναφορά στην έλλειψη εθνικής στρατηγικής στη FYROM, ώστε να ενσωματωθεί η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς σε σχέδια καταστροφών. 
-η εφαρμογή διεθνών εργαλείων (π.χ. συνεργασία με ICOMOS, ICCROM, πρότυπα τεκμηρίωσης).

η  σ η μ α σ ί α  του συνεδρίου: 
το συνέδριο θεωρείται κρίσιμο, γιατί φέρνει την εμπειρία των καταστροφών της δεκαετίας του 1990 (Μλάντιτς, Σρεμπρένιτσα, Mostar κλπ.) μέσα σε έναν περιφερειακό διάλογο, τονίζοντας ότι η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς είναι κομμάτι της ειρήνης και της συμφιλίωσης.

οι σύνεδροι είμασταν μαντρωμένοι σε ένα ανακαινισμένο πολυόροφο ξενοδοχείο πολυτελείας στην νοτιοανατολική όχθη της λίμνης Αχρίδας. απίστευτη η θέα της λίμνης από το μεγάλο παράθυρο του πολυτελούς δωματίου μου, πιθανόν για πρώτη φορά χρησιμοποιούμενου, όπως πρόδιδε η μυρωδιά των ξύλων. εδώ τρώγαμε πρωινό, μεσημεριανό αλά καρτ, βραδινό και δεν είχε να πας πουθενά χωρίς μίσθωση ταξί, όλα, πόλη, μνημεία κλπ. απείχαν πολλά χιλιόμετρα από εδώ. 

στους δύο πρώτους ορόφους παρέμενε διακριτικά η K4 και μαζί μας συνεχώς ήταν ένας βαθμοφόρος άοπλος στρατιώτης. η K4 / KFOR (=Kosovo Force) συγκροτήθηκε από το ΝΑΤΟ τον Ιούνιο του 1999, αμέσως μετά τους ΝΑΤΟϊκούς βομβαρδισμούς στη Γιουγκοσλαβία και την απόσυρση των σερβικών δυνάμεων από το Κόσοβο, για την προστασία όλων των κοινοτήτων (Αλβανών, Σέρβων, Ρομά κ.ά.) και για τη στήριξη της διεθνούς πολιτικής παρουσίας (UNMIK = United Nations Interim Administration Mission in Kosovo). ήταν δηλαδή η προσωρινή διοίκηση του ΟΗΕ στο Κόσοβο μετά τον πόλεμο. η KFOR έλεγχε τα σύνορα Κοσόβου–FYROM, ώστε να περιορίσει τη μεταφορά όπλων και ανδρών, παρείχε υποστήριξη στις αποστολές του ΝΑΤΟ και της ΕΕ για την εφαρμογή της Συμφωνίας της Αχρίδας. στο πλαίσιο αυτό η KFOR συντόνισε επιχειρήσεις για την προστασία πολιτιστικής κληρονομιάς που είχε πληγεί: χαρακτηριστική είναι η έκρηξη στη Μονή Λεσόκ (Lesok Monastery) τον Αύγουστο του 2001, την οποία κατέγραψαν και κλιμάκια της KFOR και για την οποία θα μιλήσω αργότερα.

το μεταφραστικό τμήμα του συνεδρίου ήταν άθλιο. αλίμονο αν ο ομιλητής είχε δώσει προηγουμένως κείμενο. ο μικρός σε ηλικία μεταφραστής ήταν παπατρέχας, «a depassé l’orateur» συνεχώς. τις φορές που μετέφραζε ακούγοντας ήταν τελείως διαφορετικά, πολύ καλύτερα. τραγική η κατάσταση και με τον επόμενο μεταφραστή, ο οποίος όντας χονδρότατος – τερατώδης ντουλάπα – λαχάνιαζε θριαμβευτικά στο αυτί σου. μέσω του μεταφραστικού μηχανήματος ακούγονταν οι θόρυβοι της έδρας από σχόλια ως ρεψίματα. ήταν ενοχλητικό να ακούει κανείς μασεντόνια παντού. διέθεταν και έναν τραγικά αργό υπολογιστή. 

κατά την πρώτη ημέρα των εργασιών του συνεδρίου απηύθυναν χαιρετισμό εκπρόσωποι του υπουργείου πολιτισμού των Σκοπίων, της UNESCO (=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization),των ICOM (=International Council of Museums),ICCROM (=International Centre for the Study of the Preservation and Restoration of Cultural Property) και ICOMOS, της Blue Shield International (διεθνούς δικτύου για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς σε περιόδους κρίσης), της IFLA (=International Federation of Libraries), ο δήμαρχος της Οχρίδας, ο πρόεδρος της οργανωτικής επιτροπής του συνεδρίου Shumanov και η Ευ. Χατζητρύφωνος, ως εκπρόσωπος του ΕΚΕΒΜΜ (=Ευρωπαϊκό Κέντρο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων) και της Διεύθυνσης Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων του ελληνικού υπουργείου πολιτισμού. είχε πάρει μαζί της για παρασκηνιακή βοήθεια την αρχαιολόγο Άντα Οικονόμου, που υπηρετούσε στην Εφορεία Πολυγύρου και Αγίου Όρους (και νεότατη λίγο καιρό μετά πέθανε). ήταν τόσο έντονο το σήκω-κάτσε-φέρε, που απορούσα. όλοι με ρωτούσαν γιατί ήρθε να εκπροσωπήσει την Ελλάδα η Χατζητρύφωνος και όχι ο Βασίλης Κονιόρδος. το ελληνικό ICOMOS εκπροσωπούσε ο Νίκος Αγριαντώνης (στον τόμο Πρακτικών αναφερόμενος ως «Nikos Agriantonis, President, ICOMOS Hellenic Committee»).

το πρωί παρουσιάστηκαν ανακοινώσεις συνέδρων σχετικές με τις συνέπειες του πολέμου στα μνημεία του κράτους των Σκοπίων και με τις προτεινόμενες παρεμβάσεις αποκατάστασης, όπως η Μονή Κοιμήσεως Θεοτόκου στο Matejce του Kumanovo, η Μονή του Leshok στο Tetovo, το Τζαμί της Αγοράς στο Prilep κλπ. 

στο αρχικό πρόγραμμα, που δεν ήταν αναλυτικό, είχε προβλεφθεί ότι κάθε εισήγηση θα διαρκούσε από 10 έως 20 λεπτά. εξαιτίας όμως της μεγάλης συμμετοχής, ο χρόνος περιορίστηκε στα 10 λεπτά, με συνέπεια οι ομιλητές να αναπτύσσουν τις ανακοινώσεις τους συνοπτικά.

ο πρόεδρος της οργανωτικής επιτροπής του συνεδρίου Lazar Shumanov παρουσίασε τη χρονική ακολουθία των πολεμικών γεγονότων στο κράτος των Σκοπίων, τα οποία είχαν επιπτώσεις στα μνημεία και αποτέλεσαν την αφορμή για τη διοργάνωση του συνεδρίου. τα βασικά σημεία έχουν ως εξής:

1.Μάρτιος-Απρίλιος 2001: κατάληψη του Tetovo από «ομάδα εξτρεμιστών». (σημειώνω ότι καθ’ όλη τη διάρκεια του συνεδρίου ο αντίπαλος δεν κατονομάστηκε ποτέ, με μοναδική εξαίρεση την εισήγηση του Χατζησάββα από την Κύπρο, γεγονός που προκάλεσε τη συγκρατημένη αντίδραση του Shakir Ilyasogullari, πολιτιστικού συμβούλου της τουρκικής πρεσβείας στα Σκόπια). ακολούθησε αποτίμηση των ζημιών και ενημέρωση της UNESCO.

2.Μάιος-Ιούνιος 2001: κατάληψη του μοναστηριακού συγκροτήματος της Παναγίας στο Matejce. το υπουργείο πολιτισμού των Σκοπίων και άλλοι φορείς κινητοποιήθηκαν με στόχο τη διάσωση της εθνικής πολιτιστικής κληρονομιάς και την ενημέρωση, σε διεθνές επίπεδο, όλων των πολιτικών και μη πολιτικών φορέων. συντάχθηκε έκκληση, ώστε επιτροπή της UNESCO να αξιολογήσει την κατάσταση των μνημείων και να εισηγηθεί άμεσα μέτρα επισκευής. παράλληλα καταρτίστηκε κατάλογος πολιτιστικών μνημείων-σταθμών στο Tetovo και στο Kumanovo, προκειμένου να υπογραφεί συμφωνία για τον σεβασμό των θρησκευτικών και πολιτιστικών μνημείων στη διάρκεια πολεμικών επιχειρήσεων.

3.Ιούλιος 2001: μετά τη δολοφονία των στρατιωτών που είχαν εγκατασταθεί στη Bitola (Βιτώλια) για τη φύλαξη των μνημείων, αναβλήθηκε η αντίστοιχα προγραμματισμένη αποστολή στο μοναστήρι της Παναγίας στο Matejce, επειδή δεν υπήρχαν εγγυήσεις ασφαλείας.

4.Αύγουστος 2001: το Τζαμί της Αγοράς ανατινάχθηκε από αγανακτισμένους κατοίκους του Prilep, όπως και ο καθεδρικός ναός του Αγίου Αθανασίου της μονής του Leshok.

5.Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 2001: το ΝΑΤΟ φωτογράφισε για πρώτη φορά τις ζημιές στο μοναστήρι της Παναγίας στο Matejce. καθώς πλησίαζε η εορτή της Παναγίας στις 21/9 και η προσέλευση πιστών δεν ήταν δυνατόν να απαγορευθεί, η ολλανδική πρεσβεία πρότεινε στο RZZSK (Republic Institute for the Protection of Cultural Monuments) και στο ICOMOS των Σκοπίων να αναλάβει τη χρηματοδότηση για την απομάκρυνση των βανδαλισμών με σπρέι από τις τοιχογραφίες. εκείνοι, όμως δεν αποδέχθηκαν την πρόταση, κρίνοντας απαραίτητο να προηγηθεί εκτίμηση της κατάστασης από ειδικούς συντηρητές.

6.Νοέμβριος / Δεκέμβριος 2001-Φεβρουάριος 2002: το συνέδριο είχε αρχικά προγραμματιστεί για τις 12-16 Δεκεμβρίου 2001, τελικώς όμως πραγματοποιήθηκε στις 20-24 Φεβρουαρίου 2002.

ο Jan Hladík το Νοέμβριο του 2019 ανέλαβε καθήκοντα επικεφαλής του Γραφείου UNESCO στην Τασκένδη του Ουζμπεκιστάν. πριν από αυτή τη θέση, είχε υπηρετήσει πάνω από 27 χρόνια στην UNESCO σε θέματα πολιτιστικής κληρονομιάς και νομοθεσίας για την προστασία πολιτιστικής ιδιοκτησίας, όπως η Σύμβαση της Χάγης του 1954 και τα πρωτόκολλα της, η σύμβαση 1970 για τη λαθραία διακίνηση πολιτιστικής ιδιοκτησίας και η σύμβαση του 2001 για την προστασία υποβρύχιας πολιτιστικής κληρονομιάς. με άθλια προφορά μας εξουθένωσε με το Second Protocol της Χάγης σε ώρα κατά το πρόγραμμα ακατάλληλη για το εισαγωγικό κείμενο που τον κάλεσαν να προλογίσει. το πρόβλημα στην κατανόηση του λόγου του είναι ότι προφέρει το u ως βε.

η Jasmina Nikolić-Novaković παρουσιάζεται με την εισήγηση: “Matejče Monastery – Presentation of Damages”, στον τόμο Πρακτικών σσ. 16–17). το Mateče, οικισμός στη Βόρεια Μακεδονία κοντά στο Κουμάνοβο, είναι γνωστό για το μοναστήρι της Παναγίας. η αυτοκράτειρα Ελένη και ο Stefan Uroš V είναι οι κτήτορες του ναού Κοιμήσεως Θεοτόκου στα μέσα του 14ου αιώνα (1350-1360). μετά την παρακολούθηση της παρουσίασης της, μου έμεινε η εντύπωση ότι το κτίσμα αυτό καθεαυτό έπαθε ελάχιστα, οι τοιχογραφίες όμως ζημιώθηκαν με γκράφιτι και γρατζουνιές, ονόματα, κλπ. η ψηλή αυτή κοπέλα μοιάζει στις δικές μας του κατηχητικού και ό,τι λέει, γελάει κιόλας λες και δείχνει στον τοίχο πράγματα που αφορούν άλλους. έχει τεράστιο άγχος για την τήρηση του δεκαλέπτου. 

η Mirjana Dečeva παρουσιάζει τη μονή Leshok, προστασία και αποκατάσταση. Το καθολικό ίσως 13ου αιώνα είναι αφιερωμένο στην Παναγία. Η εκκλησία καταστράφηκε ολόκληρη. τον αρχαιολογικό χώρο επισκεφθήκαμε και θα αναφερθώ σε αυτό αργότερα. όσο για τις προτάσεις της δεν άκουσα τίποτε απολύτως γιατί έπληξα. (η Mirjana Dečeva εμφανίζεται σε καταλόγους αρχιτεκτόνων-συντηρητών του Υπουργείου Πολιτισμού της Βόρειας Μακεδονίας, σε συνεργασία με την Εφορεία Πολιτιστικής Κληρονομιάς).

ο Mitko Prendjov στην εισήγηση του δείχνει ταινία στην οποία φαίνονται πολλές εκκλησίες, βυζαντινές και νεότερες, σε άθλια χάλια, τόσο που το Matejče κοντά τους είναι φτωχός συγγενής. Σε μερικές από αυτές υπάρχει λεηλασία και άλλες έχουν γκρεμιστεί.

ο Behixhudin ή Behidzudin Shehapi είχε ετοιμάσει 30 σελίδες! 20 από 57 μουσουλμανικά μνημεία καταστράφηκαν. ήταν σύμβουλος στο Υπουργείο Πολιτισμού της Βόρειας Μακεδονίας, με δραστηριότητα στην περιοχή του Tetovo (επιπλέον, σε έκθεση του MCIC ως μέλος της «Advisory Committee» παρουσιάζεται ως President, Humanitarian Organisation El Hilal στην Βόρεια Μακεδονία).

από τη διπλανή μου σκοπιανή σύνεδρο μαθαίνω ότι στην Αχρίδα υπάρχουν πολλές Δέσποινες και τραγούδια για Δέσποινες.


το απόγευμα της 21ης -προέδρευε η Χατζητρύφωνος- παρουσιάστηκαν εισηγήσεις συνέδρων από γειτονικές χώρες σχετικά με τις επιπτώσεις φυσικών καταστροφών στα μνημεία των χωρών τους, δηλαδή από τη Βουλγαρία, την Τουρκία, την Ελλάδα και την Αρμενία, καθώς και για τις συνέπειες του πολέμου σε αυτά, από την Κύπρο, την Κροατία, τη Βοσνία και την Αλβανία. διατυπώθηκαν ακόμη απόψεις για το νομικό πλαίσιο προστασίας των μνημείων στις χώρες αυτές και για τους φορείς που είναι επιφορτισμένοι με την προστασία τους. παρουσιάστηκαν επίσης ανακοινώσεις συνέδρων με αντικείμενο τη διεθνή εμπειρία τους στην UNESCO και την προστασία των μνημείων σε συνθήκες ένοπλης σύγκρουσης.

η Ευ.Χατζητρύφωνος αναφέρθηκε στον κρατικό φορέα που είναι αρμόδιος στην Ελλάδα για τη διατήρηση και προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς, δηλαδή στο υπουργείο πολιτισμού, που ασχολείται με την κατάσταση, τη διοίκηση και την προστασία των μνημείων και έχει την ευθύνη του σχεδιασμού ετοιμότητας για τα κινητά και ακίνητα μνημεία σε περιόδους κρίσης. ενεργεί σε συνεργασία με άλλους κυβερνητικούς φορείς, ιδίως όσον αφορά τα νεότερα κτήρια. η Ελλάδα έχει υπογράψει όλες τις συμβάσεις και τα πρωτόκολλα, διαθέτει σχεδιασμό για καταστάσεις έκτακτης πολιτικής ανάγκης, καθώς και ειδικευμένα σχέδια για κάθε είδους απειλή είτε πολεμική είτε προερχόμενη από φυσική καταστροφή. ο εκάστοτε υπουργός πολιτισμού έχει την ευθύνη για την οργάνωση, την επικαιροποίηση και την εφαρμογή αυτών των σχεδιασμών.

ο Ian Hladik, εκπρόσωπος της UNESCO, που είχε αναφερθεί στο περιεχόμενο της εισήγησής του ήδη κατά τον αρχικό πρωινό χαιρετισμό του (βλ.παραπάνω), παρουσίασε τις αρχές του Δευτέρου Πρωτοκόλλου και τα πλεονεκτήματά του σε σχέση με τη Σύμβαση της Χάγης του 1954. αναφέρθηκε επίσης στην εμπειρία της UNESCO από τη συνεργασία της με διεθνείς και εθνικούς μη κυβερνητικούς οργανισμούς, καθώς και στην ίδρυση και τη δράση του ICBS (=International Committee of Blue Shield). η ανάγκη αντιμετώπισης των κινδύνων της πολιτιστικής κληρονομιάς από τον πόλεμο οδήγησε στην ίδρυση το 1996 του δικτύου Blue Shield International, διεθνούς μη κερδοσκοπικού οργανισμού με έδρα το Παρίσι. ονομάστηκε έτσι από το μπλε ασπίδιο – το προστατευτικό έμβλημα της Σύμβασης της Χάγης (1954). συλλέγει πληροφορίες σχετικά με καταστάσεις κινδύνου που επηρεάζουν την πολιτιστική κληρονομιά (ένοπλες συγκρούσεις, φυσικές καταστροφές -σεισμοί, πλημμύρες, πυρκαγιές-, ανθρωπογενείς καταστροφές -λεηλασίες, βανδαλισμοί)και οργανώνει αντίστοιχη δράση. συμβουλεύει κυβερνήσεις, στρατούς και οργανισμούς για την εφαρμογή της Σύμβασης της Χάγης και των Πρωτοκόλλων της, αναπτύσσει εθνικές επιτροπές Blue Shield, οι οποίες δρουν σε συνεργασία με τοπικές αρχές, μουσεία, αρχεία και βιβλιοθήκες, συνεργάζεται στενά με UNESCO, ICOMOS, ICOM, IFLA, ICA (=International Council on Archives)και άλλους διεθνείς φορείς πολιτισμού.

η Aleksandra Horvat επισήμανε ότι κατά τους πρόσφατους πολέμους στα Βαλκάνια χάθηκε σημαντικό τμήμα πολύτιμης πολιτιστικής κληρονομιάς, το οποίο μάλιστα αποτέλεσε πολεμικό στόχο. η ένταξη μνημείων στην κατηγορία των προστατευόμενων από την Blue Shield φαίνεται ότι μάλλον τα έβλαψε, καθώς η σήμανσή τους τα κατέστησε αξιόλογους στόχους.  η IFLA διαθέτει, μεταξύ άλλων, πρόγραμμα με την ονομασία PAC (=Preservation and Conservation), το οποίο αποσκοπεί στο να παραμένει κάθε αρχειακό υλικό, ανεξαρτήτως μορφής, προσβάσιμο για όσο το δυνατόν μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. η ουσιαστική συμβολή της IFLA στο έργο της UNESCO για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς υπήρξε η ψηφιοποίηση της γραπτής κληρονομιάς και, ταυτόχρονα, η δημιουργία βάσης δεδομένων για τις γραπτές συλλογές που απειλούνται, στο πλαίσιο του Memory of the World Project.

ο Holger De Kat μίλησε για την Blue Shield με αφορμή τη μακρά παράδοση της χώρας του σε δραστηριότητες και τη μικρή παράδοσή της σε καταστροφές.

ο Kenneth Buhl, εκπρόσωπος της KFOR REAR (το Rear δηλώνει το υποστηρικτικό/οπίσθιο στοιχείο της KFOR, όχι την κύρια δύναμη στο πεδίο) και της AMBER FOX [νατοϊκή επιχείρηση προστασίας των διεθνών παρατηρητών της Ε.Ε. και του ΟΑΣΕ / OSCE (= Οργανισμός για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη / Organization for Security and Co-operation in Europe), διεθνής διακρατικός οργανισμός που ασχολείται με ζητήματα ασφάλειας, πρόληψης συγκρούσεων, παρακολούθησης εκλογών, ανθρωπίνων δικαιωμάτων, μειονοτήτων, σταθερότητας και συνεργασίας στον ευρωπαϊκό και ευρασιατικό χώρο στην τότε ΠΓΔΜ μετά τη Συμφωνία της Οχρίδας]. η επιχείρηση AMBER FOX άρχισε στις 27 Σεπτεμβρίου 2001 και είχε αποστολή να συμβάλει στην προστασία των διεθνών παρατηρητών της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του ΟΑΣΕ, οι οποίοι παρακολουθούσαν την εφαρμογή της Συμφωνίας της Οχρίδας μετά την κρίση του 2001. η αποστολή παρατάθηκε και ολοκληρώθηκε στις 15 Δεκεμβρίου 2002. η Συμφωνία της Οχρίδας / Ohrid Framework Agreement — συμφωνία-πλαίσιο που υπογράφηκε στις 13 Αυγούστου 2001, τερμάτισε την ένοπλη κρίση στην τότε ΠΓΔΜ και προέβλεψε θεσμικές ρυθμίσεις για τα δικαιώματα της αλβανικής κοινότητας. ο Kenneth Buhl παραβρέθηκε σε όλη τη διάρκεια του συνεδρίου φορώντας στρατιωτική στολή παραλλαγής, αναφέρθηκε στη διεθνώς διαπιστωμένη πραγματικότητα ότι τα πολεμικά γεγονότα αποκαλύπτουν πόσο ευάλωτη είναι η πολιτιστική κληρονομιά και πόσο επιτακτική είναι η ανάγκη προστασίας της. παρουσίασε την ιστορία, τους ισχύοντες κανόνες και τα νομικά ζητήματα που συνδέονται με το θεσμικό πλαίσιο το οποίο προέκυψε από τη συνάρτηση συμβάσεων και πολεμικών συγκρούσεων.

ο Ferhat Mulabegović παρουσιάζει στον υπολογιστή τρισδιάστατα μοντέλα από τη γέφυρα του Mostar που στροβιλίζονται στους ήχους μοντέρνας μουσικής, εικόνες που ανοίγονται η μία μέσα στην άλλη στο ρυθμό της μουσικής, εικόνες με emboss filter. μόνον εντυπωσιασμός. [ο Mulabegović είναι από τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, αρχιτέκτονας, κύριος υπεύθυνος για την ανακατασκευή του Δημαρχείου του Σαράγιεβου (Sarajevo City Hall / Vijećnica) μετά τον πόλεμο. είναι συν-συγγραφέας του βιβλίου The Vijećnica of Sarajevo: construction, destruction, reconstruction. συμμετέχει σε έργα ανάπλασης / αναβίωσης ιστορικών/αρχαιολογικών χώρων, όπως η μελέτη για το Firduz-bey’s Hammam στο Σαράγεβο].

ο Damir Dijakovic είναι νεαρός, 32-33, και εργάζεται στην UNESCO της Βενετίας. ήταν λέει τα τελευταία χρόνια στην Αφρική! νέοι και άσχετοι σε μεγάλες θέσεις στελεχών, δουλειά στο τραπέζι ή στο γραφείο με τις μοίρες του κόσμου! έχει λέει από το 1990-1993 personal experience from Croatia!!! μας δείχνει στον υπολογιστή το χάρτη, όπου ονομάζεται με λοξά γράμματα MACEDONIA όλη η FYROM και η ελληνική Μακεδονία. στα πρώτα άπταιστα αγγλικά που άκουσα εδώ ως τώρα έχει πάρει ύφος καθηγητού και διδάσκει το ακροατήριο. τα 10 λεπτά έχουν περάσει προ πολλού. Ο Barakat μας επαναφέρει στην πραγματικότητα. υπερβάλλουμε λέει και ματαιοπονούμε. πριν από δέκα χρόνια ψάχνω στοιχεία γι αυτόν τον περίφημο αμερικανικού τύπου γιάπη. το βιογραφικό του έχει ενδιαφέρον: εμφανίζεται ως συνδιοργανωτής του συνεδρίου στην Οχρίδα, δράσεις σε Βενετία, Ζάγκρεμπ, FYROM, Οπατία στην Κροατία, Namibia, Botswana, Lesotho, South Africa.

ο Σοφοκλής Χατζησάββας, Γενικός Διευθυντής Αρχαιοτήτων Κύπρου, ευχαριστεί την Macedonian Icomos Commitee. η τουρκάλα εκπρόσωπος Zeynep Ahunbay και co-chair απόψε, άχρωμή γριά, χτυπάει το μολύβι της ανυπόμονα πάνω στην έδρα και κρατάει σημειώσεις καθώς ο κύπριος δείχνει ναό κατεχόμενο από τούρκους με τη σημαία τους ψηλά. πάνω στη φάση χαλάει ο προτζέκτορ. η Ahunbay γελάει κάτω από τα μουστάκια της. αποτέλεσμα να χαθούν τα slides της Έγκωμης. επιτέλους ακούγεται σήμερα για πρώτη φορά το όνομα του εχθρού (turkish). δείχνει ο ομιλητής μνημεία λέγοντας ότι οι τούρκοι τα κατέστρεψαν. ζητάει λίγο παραπάνω χρόνο, του τον δίνουν, η Ahunbay χαμογελάει πικρά και γράφει μανιωδώς. η Χατζητρύφωνος τον ευχαριστεί γιατί ήταν μέσα στο χρόνο. ο κύπριος εκπρόσωπος, 54 ετών, είναι απλός και φαίνεται έντιμος και αγωνιστικός τύπος. έχει φιλική διάθεση και ευχάριστη, νεανική συμπεριφορά. 

ο Valentin Todorov προέρχεται από το ICOMOS της Βουλγαρίας. Η εισήγηση του τιτλοφορείται: “The Bulgarian experience in the field of preservation of the cultural heritage in cases of disasters and crises and the role of ICOMOS”, τόμος Πρακτικών σσ. 78–80. στην προηγούμενη session δεν παρακολούθησα το δεύτερο τμήμα. πονούσε το κεφάλι μου και νύσταζα τραγικά (δεν είχα πιει τον άθλιο καφέ, το βράδυ κοιμήθηκα 8 ώρες, αλλά ελαφρά, χρησιμοποιούσα το μεταφραστικό μηχάνημα για να ακούσω όχι μόνο την μετάφραση στα αγγλικά αλλά και τη μετάφραση στα ελληνικά όσων μιλούσαν αγγλικά, επειδή το ύψος του ήχου ήταν χαμηλό από τα μεγάφωνα. το βούισμα μου διάλυσε το κεφάλι. την κοπάνησα, ήπια παυσίπονο και κοιμήθηκα σχεδόν μία ώρα.

το λόγο παίρνει η Zeynep Ahunbay για τους σεισμούς στην Τουρκία. Και σ’ αυτήν χαλάει ο projector. η Ahunbay γεννήθηκε το 1946 στο Ordu, σπούδασε αρχιτεκτονική στο Istanbul Technical University, έγινε καθηγήτρια στην Ιστορία Αρχιτεκτονικής και Αναστήλωσης στο ίδιο πανεπιστήμιο,
 
ο τούρκος Nevzat İlhan πριν αρχίσει το λόγο του κάνει statement εναντίον του Χατζησάββα (στη λίστα συμμετεχόντων του τόμου Πρακτικών ο Prof. Dr. Nevzat İlhan –είναι αρχιτέκτονας / αρχαιολόγος, μέλος του τουρκικού ICOMOS). είχε ήδη εμπειρία σε ζητήματα αποκατάστασης οθωμανικών και βυζαντινών μνημείων στην Τουρκία και συμμετείχε ενεργά σε διεθνή fora του ICOMOS γύρω στο 2000–2010.

Χατζητρύφωνος: χωρίς slides, οπότε γλιτώνει τον χαλασμένο προτζέκτορα. ευχαριστεί «την οργανωτική επιτροπή» και το Διευθυντή της Διεύθυνσης Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Αρχαιοτήτων. αρχικά ασχολείται με το ποιος και βάσει ποιου νομικού πλαισίου διαμορφώνει την πολιτική επί των μνημείων. μειώνει το λόγο της συνεχώς δυσαρεστημένα για να προσαρμοστεί στο time frame. αυτό οφείλεται στο ότι ενώ στην 3rd circulaire είχαν ζητηθεί 10-20 λεπτά ομιλίας, μόλις στο σημερινό πρόγραμμα μειώθηκαν στα 10 λόγω της αθρόας προσέλευσης. μιλάει και για τις συνέπειες των σεισμών στην Ελλάδα. 

το paper του Αλβανού Valter Shtylla (ΙΜΚ/ICOMOS Albania, ενεργού σε θέματα πολιτιστικής κληρονομιάς και διεθνών επιτροπών (π.χ. CIIC/ICOMOS)διαβάζει ο Άλκης Πρέπης. ο Αλβανός δεν μπορούσε να παρίσταται επειδή του απαγορεύτηκε να περάσει τα σύνορα. Θα μπορούσε βέβαια να το κάνει μέσω Ελλάδας. αναφέρεται σε μνημεία πολλών Αλβανικών περιοχών. και εδώ επίσης ο εχθρός δεν έχει όνομα. 

καφές πικρός τούρκικος επιτέλους, νερωμένος βέβαια και κρύος. 


τη δεύτερη ημέρα συγκροτήθηκαν τρεις ομάδες εργασίας (workshops), όλοι μαζί σε μια μεγάλη αίθουσα, που εργάστηκαν σε διαφορετικούς χώρους με διαφορετικούς συντονιστές της συζήτησης και διαφορετικούς γραμματείς. σκοπός τους ήταν να εξετάσουν και να εισηγηθούν μέτρα προστασίας:

1.	π ρ ι ν  α π ό  τ η ν  έ ν ο π λ η  σ ύ γ κ ρ ο υ σ η (Before conflict phase), πρώτη ομάδα με τους εκπροσώπους της Blue Shield και της IFLA. προεδρεύει ο Hladik κατευθυνόμενος από Ολλανδία. η ομάδα επεξεργάζεται πέντε θέματα που αφορούν επιπλέον οδηγίες στα ΜΜΕ, σχετικά μαθήματα στον στρατό, καταγραφές κινητών και ακινήτων ευρημάτων γραπτά και ηλεκτρονικά που να επικαιροποιούνται, διοικητικά και νομικά μέτρα, καθώς το ίδιο πρόβλημα μπορεί να υπάρξει σε οποιοδήποτε μέρος του κόσμου (NATO). ο Lazar Shumanov παρουσιάζει πρότυπη Identification card, όπου πάνω στο δελτίο περιλαμβάνονται και σχέδια, έτσι ώστε με την conflict phase να μπορούν να καταγραφούν επακριβώς οι ζημίες.

η Λιλή παρεμβαίνει: «Κληθήκαμε σε international workshop και αυτά τα συμπεράσματα είναι χρήσιμα για όλους. Αποδέχομαι την παρουσία μας εδώ μόνον στα πλαίσια μιας διεθνούς συνάντησης. Δεν αποδεχόμαστε το όνομα. Είμαστε cultural institution, not politicians, I am only a member of restoration and research for monuments. I would like the name κλπ. to the politicians. In otherwise θα με φέρετε σε δύσκολη θέση..». ακούγεται ψίθυρος στην αίθουσα. ο Sumanov απαντά: «Δεν είμαστε εδώ για να μαλώσουμε για το όνομα». η Λιλή εδώ και 2 ώρες έχει αρχίσει να μου μιλάει, εκεί που ως τώρα δεν μου απηύθυνε καν το λόγο, ούτε ματιά δεν μου έριχνε. είχαμε φτάσει από τη Θεσσαλονίκη στα σύνορα με το υπηρεσιακό αυτοκίνητο, συνταξιδεύαμε και ήταν βυθισμένη στις σκέψεις της, ήταν σαν να μην υπήρχα. άκουσα ότι είχε φωνή όταν μας παρέλαβε το σκοπιανό αυτοκίνητο για να μας πάει στον τόπο του συνεδρίου. η διμερής διακρατική συμφωνία μεταξύ Ελλάδας και Σκοπίων επέτρεπε να περνάμε χωρίς βίζα και χωρίς έλεγχο αποσκευών. 

2.κ α τ ά  τη  δ ι ά ρ κ ε ι α της σ ύ γ κ ρ ο υ σ η ς (Conflict phase), δεύτερη ομάδα με τους εκπροσώπους της UNESCO και της KFOR REAR Oehlenschlaeger και Buhl. ο στρατιωτικός σηκώθηκε όρθιος μπροστά σε χάρτη αποτελεσμάτων του γκρουπ. μιλάει ο De Kat. μικρό γκρουπ, 4 άτομα που αναφέρονται όλοι ονομαστικά. εδώ συμμετέχει η Άντα Οικονόμου. Ο στρατιωτικός μιλάει και η Horvat από την Κροατία του λέει: «Δεν ήσουν αντικειμενικός». στο συνέδριο αυτό η επιστήμη μοιάζει πρόφαση. ένας Unesco, ένας εξυπηρετών τα νατοϊκά συμφέροντα και ένας «πολιτικός» κατηύθυναν τα τρία workshops. η Άντα ανακάλυψε ότι υπάρχει έτοιμο σχέδιο της Umber Fox για τα μνημεία σε περίπτωση ένοπλης σύρραξης.

3.μ ε τ ά  τη λ ή ξ η  της έ ν ο π λ η ς  σ ύ ρ ρ α ξ η ς (The post conflict phase), τρίτη ομάδα με συντονιστή τον νέο και όμορφο ιορδανό και πολιτογραφημένο άγγλο Sultan Barakat, διευθυντή της PRDU (=Post War Reconstruction and Development Unit) του Πανεπιστημίου του York και τον F. Van Crayestein, Διευθυντή του Τμήματος Πολιτιστικής Κληρονομιάς του CIMIC (=Civil Military Cooperation) του Βασιλικού Ολλανδικού Στρατού. Ο Barakat είναι διακεκριμένος μελετητής θεμάτων μεταπολεμικής ανοικοδόμησης και πολιτιστικής κληρονομιάς, καθηγητής σήμερα Πολιτικής και Ανάπτυξης στο Hamad Bin Khalifa University του Κατάρ. Έχει δημοσιεύσει έργα όπως Postwar reconstruction and the recovery of cultural heritage: critical lessons from the last fifteen years. ο Barakat καλεί τον γραμματέα του γκρουπ να εστιάσει «on the Macedonian case. Money and experts». γίνεται πολλή συζήτηση για το πότε αρχίζει η «μετά την συμπλοκή φάση».


κάθε ομάδα εργάστηκε ανεξάρτητα και με επώνυμη σύνθεση. η υπογράφουσα, έχοντας την ιδιότητα της παρατηρήτριας, δεν συμμετείχε σε καμία από τις ομάδες.τα επιμέρους συμπεράσματα και οι προτάσεις που διαμορφώθηκαν παρουσιάστηκαν συνολικά στο τέλος του συνεδρίου το απόγευμα της 22ας Φεβρουαρίου. στην παρουσίαση του προέδρου της οργανωτικής επιτροπής του συνεδρίου L.Shumanov προσδιορίστηκε η Ohrid Declaration 2002 ως αποτέλεσμα των workshops και υπογράφηκε από τους συνέδρους. 


η  έ κ δ ο σ η   π ρ α κ τ ι κ ώ ν: το 2002 στην Οχρίδα ιδρύθηκε ο HAEMUS (=Center for Scientific Research and Promotion of Culture), επιστημονική ΜΚΟ με έδρα στα Σκόπια. στοχεύει στην έρευνα, προστασία και ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς με έμφαση στα Βαλκάνια. διοργανώνει επιστημονικά συνέδρια, εκθέσεις, εκπαιδευτικά προγράμματα και συνεργάζεται με διεθνείς οργανισμούς (ICOMOS, UNESCO, μουσεία, πανεπιστήμια). το όνομα Haemus παραπέμπει στον Αίμο συμβολίζοντας το κοινό πολιτισμικό υπόβαθρο της χερσονήσου. 

από τον Haemus πληροφορούμαστε για την έκδοση των πρακτικών του συνεδρίου: Macedonian National Committee of ICOMOS (ed.). Proceedings of the Urgent Regional Workshop: Cultural Heritage at Risk in the Event of Armed Conflicts – Macedonia Case (Ohrid, 20–24 February 2002). Skopje: ICOMOS Macedonia, 2004. 139 pp., illus. ISBN 9989-2271-0-1. [περιλαμβάνει κατάλογο συνέδρων].


την τρίτη ημέρα, μετά την ολοκλήρωση των εργασιών του συνεδρίου, οι παρατηρητές του ΥΠΠΟ πήγαν όλοι εκδρομή στη Bitola. πραγματοποιήθηκε εκδρομή των συνέδρων σε μνημεία της Αχρίδας και του Tetovo και συμμετείχα εδώ. στην Αχρίδα επισκεφθήκαμε:

1.το ναό της  Π α ν α γ ί α ς  Π ε ρ ι β λ έ π τ ο υ (Ά γ ι ο ς  Κ λ ή μ η ς). ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί ο τρόπος με τον οποίο έχει αντιμετωπιστεί η συντήρηση των τοιχογραφιών. όλα τα κενά ανάμεσα στις τοιχογραφίες, είτε μεγάλα είτε μικρά, χωρίς διάκριση, καθώς και οι τοίχοι όπου δεν σώζονται τοιχογραφίες, έχουν επιχριστεί με κονίαμα πλούσιο σε τσιμέντο, άλλοτε βαμμένο σε ωχρό-μπεζ χρώμα και άλλοτε αφημένο στη φυσική του απόχρωση.  το τσιμέντο βρίσκεται σε απόλυτη επαφή με τις τοιχογραφίες. είχε προβλεφθεί σύντομη και κατατοπιστική ξενάγηση από γραφική τοπική ξεναγό. μέσα στον περίβολο έχει διαμορφωθεί, σε μικρό χώρο, καλαίσθητη έκθεση εικόνων βυζαντινών και μεταβυζαντινών χρόνων, που περιλαμβάνει εικόνες που παρουσιάζουν ξεχωριστό ενδιαφέρον καθεμία χωριστά. ανάμεσά τους συγκαταλέγεται μικρή φορητή εικόνα με το σπάνιο θέμα «Λάβετε φάγετε» και «πίετε εξ αυτού», παλαιολόγειες εικόνες από το Δωδεκάορτο της Περιβλέπτου, αμφιπρόσωπες εικόνες, καθώς και δύο δεσποτικές εικόνες πολύ μεγάλων διαστάσεων, οι οποίες, λόγω του μεγέθους τους, θεωρείται πιθανό ότι προέρχονται από την Αγία Σοφία Αχρίδος. 

2.την Α γ ί α  Σ ο φ ί α. κατά την εξωτερική περιήγηση στο μνημείο γίνεται αμέσως αντιληπτό ότι πρόκειται για ναό που έχει γνωρίσει αλλεπάλληλες οικοδομικές φάσεις. η επίσκεψη στο εσωτερικό προκαλεί κατάπληξη για δύο λόγους. ο πρώτος είναι οι μεγάλες διαστάσεις του μνημείου και ο δεύτερος η "συντήρηση" των δαπέδων που επιχειρείται αυτήν την περίοδο: στα δάπεδα τοποθετούνται στιλβωμένες, απαστράπτουσες πλάκες από διάφορες ποικιλίες μαρμάρου, ενώ στο κέντρο με ρομβοειδείς πλάκες δημιουργείται ομφάλιο-ρόδακας.

3. το α ρ χ α ί ο  θ έ α τ ρ ο. η εικόνα του ανοιχτού θεάτρου ήδη από τον περίβολο της Παναγίας Περιβλέπτου προϊδεάζει τον επισκέπτη ότι πλησιάζοντας θα συναντήσει ένα θέατρο σχεδόν ολοκληρωτικά νεουργημένο. χαρακτηριστική είναι η χρήση τσιμεντένιας ζώνης βυθισμένης σε σχέση με την επιφάνεια στον κάθετο τοίχο που περικλείει το κοίλον και στον οποίο ανοίγονται οι θύρες. η τσιμεντένια αυτή ζώνη, πλατιά και κακότεχνη, χρησιμοποιήθηκε για να διαχωρίσει τα σωζόμενα από την αρχαιότητα κατώτερα τμήματα του τοίχου από τις σύγχρονες ανακτίσεις. ωστόσο, η χρήση όμοιου υλικού και ίδιου τρόπου αρμολόγησης, καθώς και πανομοιότυπων λίθων και στα δύο τμήματα, καθιστά αδύνατη τη διάκριση του νεότερου από το αρχαίο. τα πλίνθινα τόξα που στεγάζουν τα θυραία ανοίγματα έχουν ανακατασκευαστεί όλα με χρήση ξυλοτύπου με κακότεχνο τρόπο, αφού σε ορισμένες περιπτώσεις οι εκφορικά κτισμένες πλίνθοι γλιστρούν και προεξέχουν στην κάτω επιφάνεια του τόξου. ο τοίχος που περιβάλλει το κοίλον μαζί με τις θύρες του προβάλλεται σε τσιμεντένιο φόντο. τα έδρανα, τόσο τα αρχαία τμήματα όσο και τα σύγχρονα συμπληρώματα, παρουσιάζονται ως ενιαίο σύνολο, ώστε να είναι εξαιρετικά δύσκολη έως αδύνατη η διάκριση του παλαιού από το καινούργιο. στις άκρες των εδράνων έχουν τοποθετηθεί μεγάλης διαμέτρου κυκλικά φωτιστικά, σαν φινιστρίνια, ένα ζεύγος σε κάθε σειρά, ενσωματωμένα στον νεουργημένο τοίχο. μας ενημέρωσαν ότι πρώτα προχωρούν σε αναστηλώσεις και κατόπιν σε ανασκαφές. στο θέατρο πραγματοποιήθηκε εξαντλητική φωτογράφηση των συνέδρων για τον τοπικό τύπο.

στους δρόμους της Αχρίδας, τουλάχιστον στο τμήμα της διαδρομής που εκτείνεται ανάμεσα στην παραλία, τον Άγιο Κλήμη, το Κάστρο, το Θέατρο και την επιστροφή από αυτά, δεν συναντά κανείς κάποιον παραδοσιακό οικιστικό πυρήνα, με εξαίρεση το κτήριο όπου στεγάζεται το Αρχαιολογικό Μουσείο και το κτήριο απέναντί του. επίσης, το παραλιακό μέτωπο δεν διατηρεί πια την παλαιά του φυσιογνωμία.


η εκδρομή συνεχίστηκε προς τα βόρεια του κράτους των Σκοπίων μέσω της εθνικής οδού με τουριστικό πούλμαν με κατεύθυνση το Tetovo. προορισμός μας ήταν η επίσκεψη στο ναό του Αγίου Αθανασίου, στη Μονή της Παναγίας στο Leshok, ο οποίος είχε ανατιναχθεί τον Αύγουστο του 2001.

στη διαδρομή προς το Τέτοβο ήμουν ανήσυχη, κάποιοι σχολίασαν ότι μπορούμε να δεχτούμε επίθεση. σταματήσαμε σε μια μισοθαμμένη στο χιόνι παράγκα που ήταν καπνοπωλείο-ψιλικατζίδικο. μερικές γυναίκες θέλαμε να κατουρήσουμε, το ψιλικατζίδικο μας έστειλε παρέκει στην εξοχή. έλα όμως που το χιόνι κάλυπτε έναν σκουπιδότοπο. πατούσαμε στα σκουπίδια για να απομακρυνθούμε από το λεωφορείο να μην φαινόμαστε και το χιόνι έφτανε ψηλά, ως τη μέση μας. για να μη μουσκέψουμε και σπάσουμε πόδι, οι επιβάτες σύνεδροι στο πούλμαν γύρισαν τα κεφάλια από την άλλη για να είμαστε ελεύθερες. δίπλα μου μια σκοπιανή, νομίζω δημοσιογράφος ήταν, κλαίγοντας χαστούκιζε τα μάγουλά της φωνάζοντας shame on us, shame on us. 

σε όλη τη διάρκεια της διαδρομής συναντάμε μουσουλμανικά χωριά. αξιοσημείωτο είναι ότι σε όλα αυτά τα χωριά ανεγείρονται πολυάριθμες νέες, μεγάλες, τριώροφες κατοικίες, δραστηριότητα που εμφανώς δεν συμβαδίζει με τη φτωχή καλλιέργεια της γύρω γης. στην ευρύτερη περιοχή του Tetovo υπάρχουν πάρα πολλές μάντρες οικοδομικών υλικών. όταν ρωτήσαμε τους Σκοπιανούς σχετικά, απέδωσαν το φαινόμενο στην ευημερία που απολαμβάνει η μουσουλμανική μειονότητα στο κράτος τους.

σε διασταύρωση πριν από το Tetovo, το λεωφορείο μας τέθηκε υπό τη συνοδεία δύο στρατιωτικών οχημάτων των Ηνωμένων Εθνών, με σημαίες της Αυστρίας και της Γερμανίας, εξοπλισμένων με πολυβόλα, καθώς και ενός προπορευόμενου περιπολικού του OSCE.

κάποια στιγμή μας προσπέρασε κολλητά και αργά από δεξιά το ένα στρατιωτικό καμιόνι με ένα μεγάλο πυροβόλο στην κορφή. καθόμουν στο παράθυρο δεξιά και τα μάτια μου ήταν σχεδόν στο ύψος της καρότσας. παρατηρούσα τους κυανόκρανους. ήταν παιδιά με γαλάζια μπερέ, στα 18, αδύνατα, ξανθά, βαθιά κουρεμένα με κατάλευκο δέρμα και κόκκινα μάγουλα από το κρύο. προσπάθησα να τους χαμογελάσω. θυμήθηκα ότι ήμουν μάνα και αυτά είχαν την ηλικία του δικού μου παιδιού. 

στη διαδρομή διακρίνονται πολλά καμένα σπίτια, αλλά η περιοχή κατοικείται. σε λίγο περάσαμε μπροστά από ένα βομβαρδισμένο σπίτι. και μεγάλη αποθήκη θα μπορούσες να το πεις. με μια τεράστια μαύρη τρύπα στα κεραμίδια και γλώσσες μουτζούρας έξω από τα παράθυρα. δίπλα στην αυλή του ένα διώροφο χωριάτικο σπιτάκι και ένα κοριτσάκι που κατέβαινε τρέχοντας τις σκάλες κυνηγώντας μιαν όρνιθα. ο παππούς του στην αυλή μας κοιτούσε παραξενεμένος κρατώντας προσεκτικά ένα βαθύ πιάτο. 

στο Leshok οι τοίχοι της εκκλησίας του Αγίου Αθανασίου που είχαν απομείνει από την έκρηξη ήταν φουσκωμένοι από μέσα προς τα έξω. κάποιος είπε ότι η απότομη τεράστια πίεση των αερίων έκρηξης στον εσωτερικό χώρο έσπρωξε τους τοίχους προς τα έξω. και στο Αρκάδι έτσι θα ήταν.

παραμείναμε επιτηρούμενοι στη μέση ενός μεγάλου κύκλου που σχημάτιζαν οι κυανόκρανοι μέσα στον περιβάλλοντα χώρο της κατεστραμμένης εκκλησίας, 20ού ευτυχώς αιώνα, επειδή, όπως μας ειπώθηκε, η περιοχή ήταν ναρκοθετημένη. τα εκσφενδονισμένα οικοδομικά υλικά είχαν απομακρυνθεί από το πράσινο χορτάρι, όπου μπορούσε κανείς να διακρίνει μόνο μικρά θραύσματα τζαμιών. 

η τοπική ραδιοφωνία ζήτησε τις εντυπώσεις των παρισταμένων και τελικά συνέντευξη έδωσε ο ολλανδός εκπρόσωπος.

για να επιστρέψουμε στην πόλη των Σκοπίων περάσαμε μέσα από το έρημο γκριζόχρωμο Tetovo, πόλη γεμάτη από τις χαρακτηριστικές βαλκανικές πολυκατοικίες, με πάρα πολλά σκουπίδια παντού, ενώ στους δρόμους κυκλοφορούσαν κυρίως στρατιωτικά οχήματα και ελάχιστοι κάτοικοι. φυσούσε αέρας, κρύος, όλα κενά, γκρίζα, μαύρα, στη βρώμικη άσφαλτο κατρακυλούσαν τα άδεια πλαστικά μπουκάλια του νερού και οι κονσέρβες της κόλας. καναδυό στρατιωτικά καμιόνια με όπλο στην κορφή κυκλοφορούσαν στους άδειους δρόμους. κάπου πήρε το μάτι μου ένα ανοιχτό σούπερ μάρκετ. κατάλαβα ότι είναι τέτοιο γιατί το έγραφε λατινικά, τα τζάμια του ήταν λαδομπογιαντισμένα. 


γνωριμίες: μεταξύ πολλών άλλων γνώρισα τον συμπαθή ήρεμο σε πείσμα του επωνύμου του Αγριαντώνη. μας είχε πάει σε ένα τούρκικο μαγέρικο των Σκοπίων στην αγορά, ίδια με το Καπάνι, και τρέχαν πίσω μας τα ζητιανάκια, και είχαμε ντερλικώσει μια τεράστια γαβάθα αρνίσια σουτζουκάκια και είχανε πιει, όχι εγώ, μπόλικο αριάνι ένεκα αλκοόλ γιοκ. στο αρχαιολογικό μουσείο με ακολουθούσε κατά πόδας χθαμαλή συνοδός τάχαμ να με ξεναγήσει, που την έπιασα με το αυτί κολλημένο στην πόρτα του καμπινέ όταν άνοιξα απότομα για να βγω. μουσειακό δώρο ένα πάλλευκο κανατάκι, αντίγραφο προϊστορικού εκθέματος, που δεν άντεξα τη λευκότητά και την ψευτοσύνη του και το ζωγράφισα πολύχρωμο πριν λίγο καιρό. μαζί με τον Αγριαντώνη ήταν μια συντηρήτρια του Βυζαντινού Μουσείου, μέλος του ICOMOS, που το όνομα δεν θυμούμαι, που η μοίρα της την είχε ΕΔΕσει με τον Μπακ για την πτώση μιας μεγάλης βυζαντινής εικόνας από τη θέση της σε έκθεση του εξωτερικού.  γνώρισα και κάποιον ρατσιστή Α.Π. που χαίρει σήμερα μεγάλης εκτίμησης τρομάρα του, τότε αντιπαθούσε τους μαύρους «γιατί βρωμάνε» και πολλά άλλα συναφή. ο άγνωστός μου ως τότε Χατζησάββας προέκυψε άνθρωπος συμπαθέστατος, σεμνός και άριστος γνώστης του αντικειμένου του, το ίδιο και ο θεσσαλονικιός σκηνοθέτης και παραγωγός Νικ Γιαννόπουλος που καρασυμπάθησα για μύριους λόγους, έξυπνος, εξομολογητικός, χοντρούλης με παχουλά δάχτυλα και χέρια, κάπνιζε συνέχεια τσιγάρα και πούρα και ελπίζω και εύχομαι να είναι καλά. στα Σκόπια εντυπωσιάστηκα με την εναλλαγή πλούτου και φτώχιας, ο ουρανοξύστης κολλητά στις παράγκες που στη μέση του δρόμου τους έτρεχε το γκερίζι και παίζαν ξυπόλυτα τα παιδιά. εκεί έχασα το λατρεμένο μου ασημένιο κομπολόι και αντί να λυπηθώ, χάρηκα που κάποιος το βρήκε και χάρηκε.


η ελληνική αποστολή επέστρεψε αυθημερόν στους Ευζώνους με τη φροντίδα της οργανωτικής επιτροπής του συνεδρίου.

μεταγενέστεροι σχολιασμοί: http://πόλεμος , http://πόλεμος (2)