a greek ride with the goose

συγκρότημα τρικλινίων εντοπίστηκε αρχικά το 1959 κατά τη διάνοιξη της εθνικής οδού Napoli–Salerno στη θέση Moregine - Murecine κοντά στην Πομπηία, περίπου 600 μ. νότια της Porta Stabiana, όπου κάποτε βρισκόταν το δέλτα του ποταμού Σάρνο, περιοχή ζωτικής σημασίας για την οικονομία της αρχαίας πόλης της Πομπηίας. ανασκάφηκε το 1999–2000. το οικοδόμημα με τα τρικλίνια είναι γνωστό στη βιβλιογραφία ως Hospitium dei Sulpicii.

το οικοδόμημα είχε 5 τρικλίνια διακοσμημένα με ωραίες τοιχογραφίες και ένα λουτρό υπό κατασκευήν. λόγω της πολυπλοκότητας του χώρου, των επιχώσεων και της περιορισμένης επιφάνειας έρευνας, οι αρχαιολόγοι μπόρεσαν να ανασκάψουν μόνο 3 τρικλίνια και αναγκάστηκαν να αποτοιχίσουν αρκετές τοιχογραφίες και να τις μετακινήσουν για να τις διατηρήσουν.

κατά τη διάρκεια αυτών των ανασκαφών το 1999, περαιτέρω οδικά έργα επέτρεψαν την ανακάλυψη αρχαιολογικών κατασκευών και υλικών μεγάλου ενδιαφέροντος, όπως ξύλινες πινακίδες με καταχωρημένες εμπορικές συμφωνίες, που βοηθούν στην ταύτιση του οικοδομήματος, ξύλινα στοιχεία σε άριστη κατάσταση και έναν εκπληκτικό θησαυρό ασημικών.

ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα ήταν η ανακάλυψη των ασημικών σε μια τουαλέτα μέσα σε ένα ψάθινο καλάθι. μόνο με ακτινογραφία ήταν δυνατό να αποκαλυφθεί τότε η εκπληκτική συλλογή από αργυρά πιάτα και κύπελλα διακοσμημένα με ανάγλυφα, γνωστά ως αργυρός Θησαυρός του Μορεγκίν.

η αρχαιολογική θέση έχει ανασκαφεί στο ένα τρίτο της συνολικής της επιφάνειας. σύμφωνα με τους αρχαιολόγους, το οικοδόμημα ανήκε στην οικογένεια των Σουλπικίων από τους Πουτεόλους, οι οποίοι φύλαγαν εδώ το λογιστικό τους αρχείο. το κτίριο πιθανότατα χρησιμοποιούνταν για τη φιλοξενία μικρών ομάδων πελατών.

το 2000 το συγκρότημα στεγάστηκε και συνεχίστηκαν οι εργασίες οδοποιίας.

το Τρικλίνιο Α ήταν διακοσμημένο με τοιχογραφίες σε κόκκινο φόντο, που απεικονίζουν τις Μούσες, τις ελληνίδες θεές της έμπνευσης στη λογοτεχνία, την επιστήμη και τις τέχνες, και τον Θεό Απόλλωνα να παίζει λύρα.
Το Τρικλίνιο Β είχε τοιχογραφίες σε μαύρο φόντο, που εικονίζουν τους Διόσκουρους Κάστορα και Πολυδεύκη.
Το Τρικλίνιο C είχε κόκκινους τοίχους και μια του τοιχογραφία αναπαριστά την προσωποποίηση της ποτάμιας θεότητας Sarno.
οι τοιχογραφίες ανήκουν στο IV πομπηϊανού στυλ και χρονολογούνται στην εποχή του Νέρωνα. δημιουργήθηκαν από τα ίδια εργαστήρια ζωγραφικής που διακοσμούσαν τον Οίκο των Βεττίων στην Πομπηία.


επεξηγηματικά:
η διαφορά του hospitium από την domus:
το hospitium και η domus δεν είναι το ίδιο πράγμα, παρόλο που και τα δύο σχετίζονται με κατοίκηση και φιλοξενία. domus είναι κυρίως η κατοικία, το σπίτι μιας οικογένειας, ιδίως στην ρωμαϊκή αστική παράδοση. ιδιωτικός οίκος, οικογενειακή εστία, χώρος όπου ζει ο pater familiae με την οικογένεια, τους δούλους, τους πελάτες του, και όπου οργανώνεται η κοινωνική και οικονομική ζωή του οίκου. έχει vestibulum, atrium, tablinum, peristylium κτλ., ανάλογα με την εποχή και την κοινωνική τάξη.
hospitium σημαίνει πρώτα απ’ όλα φιλοξενία, δηλαδή τη σχέση φιλοξενίας ανάμεσα σε ξένο και οικοδεσπότη. μπορεί να δηλώνει και τον χώρο φιλοξενίας, ένα κατάλυμα, έναν ξενώνα ή χώρο υποδοχής φιλοξενουμένων. η λέξη έχει πιο θεσμική και κοινωνική σημασία: αφορά τη δεσμευτική σχέση προστασίας, υποδοχής, αμοιβαιότητας και φιλοξενίας, όχι απλώς το «σπίτι». αν δεις domus, σκέφτεσαι κυρίως την οικία ως μονάδα κατοίκησης και κοινωνικού κύρους. αν δεις hospitium, σκέφτεσαι τη λειτουργία της φιλοξενίας ή έναν χώρο που εξυπηρετεί ξένους, επισκέπτες, ταξιδιώτες ή επίσημους φιλοξενούμενους. μέσα σε domus μπορούσε να υπάρχει χώρος κατάλληλος για hospitium, δηλαδή για την υποδοχή φιλοξενουμένων. επομένως το hospitium δεν αποκλείεται να βρίσκεται μέσα σε domus, αλλά δεν ταυτίζεται με αυτό.

τα τρικλίνια ήταν μεγάλες αίθουσες με παρατεταγμένα κατά μήκος των τοίχων ανάκλιντρα, στα οποία μπροστά ήταν τοποθετημένα τραπέζια. στα τρικλίνια φιλοξενούνταν καλεσμένοι και γίνονταν συμπόσια. συνήθως «έβλεπαν» στην προς τα νότια αυλή του οίκου και στη μία πλευρά υπήρχε αψίδα ψηλότερη ένα σκαλοπάτι, όπου καθόταν ο οικοδεσπότης. τα δάπεδά τους ήταν στρωμένα με ψηφιδωτά δάπεδα ή γεωμετρικά διατεταγμένες μαρμάρινες πλάκες, και οι τοίχοι τους διακοσμούνταν με τοιχογραφίες.

οι Σουλπίκιοι των Πουτεόλων δεν είναι τόσο γνωστοί ως μεγάλη αριστοκρατική gens με πολιτική ιστορία, όσο ως οικονομικός-τραπεζικός οίκος του 1ου αι. μ.Χ., γνωστός από ένα πολύτιμο αρχείο ξύλινων πινακίδων, τις Tabulae Pompeianae Sulpiciorum, συντομογραφικά TPSulp. ήταν αρχείο δικαιοπρακτικών και οικονομικών εγγράφων που βρέθηκε το 1959 στο Agro Murecine, κοντά στην Πομπηία, στο hospitium, αλλά οι πράξεις που καταγράφει αφορούν κυρίως τους Πουτεόλους (Puteoli), το μεγάλο εμπορικό λιμάνι στον κόλπο της Νάπολης. Η κριτική έκδοση του αρχείου έγινε από τον Giuseppe Camodeca το 1999.  τα βασικά πρόσωπα είναι κυρίως οι C. Sulpicius Faustus, C. Sulpicius Cinnamus, C. Sulpicius Onirus, C. Sulpicius Eutychus. ο Cinnamus ήταν απελεύθερος του Faustus, ενώ ο Faustus και ο Onirus φαίνεται ότι συνδέονταν με τον απελεύθερο C. Sulpicius Heraclida. δηλαδή δεν έχουμε εδώ απαραίτητα παλαιά συγκλητική οικογένεια, αλλά έναν κύκλο απελευθέρων και απογόνων απελευθέρων που δραστηριοποιούνται δυναμικά στο εμπόριο και στη χρηματοδότηση. η δραστηριότητά τους ήταν τραπεζική ή παρατραπεζική: δάνεια, εγγυήσεις, εισπράξεις, δημοπρασίες, παρακαταθήκες, υποθέσεις εμπόρων, αποθηκών και ναυτιλιακών-σιτηρεμπορικών συναλλαγών. γι’ αυτό συχνά χαρακτηρίζονται bankers of Puteoli, αλλά στη βιβλιογραφία υπάρχει συζήτηση αν πρέπει να θεωρηθούν κυρίως argentarii —τραπεζίτες με τεχνική έννοια— ή faeneratores, δηλαδή δανειστές-χρηματοδότες. η χρονολόγηση του αρχείου κινείται περίπου από τη δεκαετία του 20 μ.Χ. έως γύρω στο 61 μ.Χ. ο Faustus μαρτυρείται από το 26 έως το 52 μ.Χ., ενώ ο Cinnamus έρχεται περισσότερο στο προσκήνιο από το 42 έως το 56 μ.Χ. περίπου. το σημαντικό είναι ότι οι Σουλπίκιοι δείχνουν την κοινωνική άνοδο των απελευθέρων στην πρώιμη αυτοκρατορική Ιταλία. δεν είναι οι παλαιοί Σουλπίκιοι της ρωμαϊκής αριστοκρατίας, όπως οι Sulpicii Galbae ή Rufii, αλλά ένας εμπορικός-οικονομικός κλάδος, μάλλον συνδεδεμένος ονομαστικά με τη gens Sulpicia μέσω απελευθέρωσης. το όνομα Sulpicius περνά στους απελεύθερους από τον πρώην κύριό τους, όπως ήταν ο κανόνας στη ρωμαϊκή ονοματολογία. με λίγα λόγια οι Σουλπίκιοι των Πουτεόλων είναι μια οικογένεια ή καλύτερα ένας οικονομικός οίκος απελευθέρων και απογόνων απελευθέρων, εγκατεστημένος ή δραστήριος στο μεγάλο λιμάνι των Πουτεόλων, με συναλλαγές που φωτίζουν εξαιρετικά την καθημερινή οικονομική ζωή, το εμπόριο, το δίκαιο των συμβάσεων και τη ρευστότητα του ρωμαϊκού κόσμου τον 1ο αιώνα μ.Χ.

ο οίκος των Βεττίων στην Πομπηία είναι μία από τις πιο γνωστές και πλούσια διακοσμημένες domus της πόλης. ανήκε πιθανότατα στους Aulus Vettius Conviva και Aulus Vettius Restitutus, απελεύθερους που είχαν πλουτίσει. είναι περίφημος για τις τοιχογραφίες του, ιδίως τις μυθολογικές σκηνές και την εικόνα του Πριάπου στην είσοδο, σύμβολο ευφορίας, πλούτου και προστασίας. εν ολίγοις πολυτελής κατοικία πλούσιων απελευθέρων, εξαιρετικό παράδειγμα κοινωνικής ανόδου και ιδιωτικής τέχνης στην Πομπηία.

το όνομα Μούσες συνδέεται με το ρήμα μῶσθαι -μνήμη- κατά μία ερμηνεία, και αυτό ταιριάζει ωραία με τη μητέρα τους, τη Μνημοσύνη: οι Μούσες δεν είναι μόνο «έμπνευση», αλλά και μνήμη, γνώση, λόγος, τάξη του κόσμου. στην εικονογραφία, ιδίως στη ρωμαϊκή τέχνη, δεν είναι πάντα εύκολο να ξεχωρίσουμε όλες τις Μούσες, γιατί τα γνωρίσματά τους (ατριμπου) συχνά αλλάζουν ή αλληλεπικαλύπτονται. οι πιο εύκολα αναγνωρίσιμες είναι συνήθως η Ουρανία με τη σφαίρα, η Ευτέρπη με τον αυλό, η Μελπομένη με το τραγικό προσωπείο, η Θάλεια με το κωμικό προσωπείο και οι Κλειώ και Καλλιόπη με τα αντικείμενα γραφής.

ο αργυρός Θησαυρός του Moregine είναι ένα μικρό,  εξαιρετικό σύνολο ρωμαϊκής αργυροχοΐας. περιλαμβάνει περίπου 20 αργυρά σκεύη συμποσίου και τραπεζιού, συνολικού βάρους γύρω στα 4 κιλά, χρονολογημένα στον 1ο αι. μ.Χ.  βρέθηκαν μέσα σε καλάθι, κρυμμένα ή εγκαταλειμμένα κατά την καταστροφή του 79 μ.Χ. είναι σημαντικά γιατί δείχνουν την πολυτέλεια των ρωμαϊκών συμποσίων και τον πλούτο της περιοχής της Πομπηίας. σήμερα εκτίθενται στο Antiquarium της Πομπηίας, το εκθετήριο - μουσείο των ευρημάτων της Πομπηίας.
βλ.     P. G. Guzzo επιμ., Argenti a Pompei, Milano 2006. είναι ο κατάλογος της έκθεσης στο Museo Archeologico Nazionale di Napoli, 2 Απριλίου – 11 Σεπτεμβρίου 2006. 

το IV πομπηϊανό στυλ είναι το πιο πληθωρικό και σκηνογραφικό στυλ γραπτής επιτοίχιας διακόσμησης κυρίως από τα μέσα του 1ου αι. μ.Χ. έως την έκρηξη του 79 μ.Χ. είναι σύνθετο, θεατρικό και διακοσμητικό. συνδυάζει ψευδοαρχιτεκτονικές προοπτικές, μικρούς πίνακες με μυθολογικά θέματα, λεπτά φανταστικά αρχιτεκτονήματα, έντονα χρώματα και πλούσια διακόσμηση.

η εδώ εικονογράφηση: στις φωτογραφίες του βιβλίου Pompeii in Pictures φαίνονται οι τοίχοι ολόκληροι, με τους κόκκινους πίνακες, τα αρχιτεκτονικά πλαίσια, τους κίονες και τις μορφές και όχι μόνον το τρικλίνιο Α. οι αναρτώμενες εδώ φωτογραφίες των γραπτών μορφών συνοδεύουν αναρτήσεις της Merike Joosep στο facebook και είναι επεξηγηματικές και καλής ποιότητας, δεν γνωρίζω την προέλευσή τους γιατί δεν συμβουλεύτηκα όλη τη σχετική βιβλιογραφία. 


Περιγραφή των τοιχογραφιών
Τρικλίνιο A
το Τρικλίνιο Α ονομάζεται και Τρικλίνιο των Μουσών, γιατί το εικονογραφικό του πρόγραμμα έχει Απόλλωνα και Μούσες. η διακόσμηση χρονολογείται στην κλαυδιο-νερώνεια εποχή, περίπου στα μέσα 1ου αι. μ.Χ. και σήμερα οι τοιχογραφίες εκτίθενται στην Palestra Grande της Πομπηίας.  
το βασικό δημοσιευμένο άρθρο με το ανάπτυγμα των τοιχογραφιών του τρικλινίου Α είναι του Salvatore Ciro Nappo, “La decorazione parietale dell’hospitium dei Sulpici in località Murecine a Pompei”, MEFRA 113/2, 2001, σ. 839–895. 

βόρεια πλευρά:

στο Pompeii in Pictures η κεντρική μορφή με κιθάρα δηλώνεται ως Απόλλων, αλλά σημειώνεται ρητά ότι έχει προταθεί και η ταύτιση με Ερατώ, επειδή η Ερατώ μπορεί να εικονίζεται με λύρα ή μικρή κιθάρα. 

ο θεός Απόλλων με κιθάρα.

Κλειώ, Μούσα της ιστορίας, κρατά γραμμένη πινακίδα ή δέλτο και πιθανώς γραφίδα με το δεξί ή δείχνει προς την πινακίδα.

Ευτέρπη, Μούσα της μουσικής. κρατά αυλό και φορά στεφάνι στα μαλλιά. η στάση της είναι ήρεμη, αγαλματική, πάνω στο ίδιο ζωγραφισμένο βάθρο όπως η προηγούμενη μορφή. στην αρχαία εικονογραφία η Ευτέρπη αναγνωρίζεται συχνά από τον αυλό, συνήθως τον διπλό αυλό.

ανατολική πλευρά: 

Μελπομένη, Μούσα της τραγωδίας. στο δεξί χέρι κρατά τραγικό θεατρικό προσωπείο έντονα εκφραστικό, με ανοιχτό στόμα. στο άλλο χέρι κρατά μία μακριά λεπτή ράβδο σαν σκήπτρο με αδιάγνωστη απόληξη. η Μελπομένη αναγνωρίζεται συνήθως από τραγικό προσωπείο, μερικές φορές και από ρόπαλο ή σπαθί.

Ουρανία, Μούσα της αστρονομίας. κρατά ουράνια σφαίρα, αστρονομική, με χαραγμένους κύκλους, πιθανώς ζώνες ή τροχιές, και με το άλλο χέρι δείχνει προς αυτήν.

Θάλεια, Μούσα της κωμωδίας και της βουκολικής-ειδυλλιακής ποίησης. κρατά στο δεξί της ένα μακρύ βαρύ αντικείμενο, που μοιάζει με ρόπαλο ή σκήπτρο ή ποιμενική ράβδο. στο αριστερό της χέρι κρατά προσωπείο, με έντονα χαρακτηριστικά και ανοιχτό στόμα (κωμικό;). όμως ο συνδυασμός τραγικού προσωπείου και ροπάλου-βακτηρίας είναι από τα πιο αναγνωρίσιμα γνωρίσματα της Μελπομένης.

δυτική πλευρά:

στο Pompeii in Pictures σημειώνεται ότι στον δυτικό τοίχο σώζονται μόνο δύο μορφές, η Καλλιόπη και η Τερψιχόρη. η απουσία μορφής αριστερά θεωρείται περίεργη από τον Nappo, γιατί δεν βρέθηκαν στο έδαφος σπαράγματα που να τεκμηριώνουν την  κατάρρευσή της.

Καλλιόπη, Μούσα της επικής ποίησης, με βιβλίο στο αριστερό χέρι και γραφίδα στο δεξί σε στάση σκέψης, υπαγόρευσης.

Τερψιχόρη, Μούσα του του χορού. φορά μακρύ χιτώνα και ιμάτιο. κρατά μπροστά της έγχορδο όργανο, πιθανότατα λύρα ή κιθάρα. στο άλλο χέρι φαίνεται να κρατά πιθανώς πλήκτρο ή στοιχείο σχετικό με την εκτέλεση του οργάνου. το όνομά της μούσας συνδέεται με το τέρπω και το χορός: δηλαδή «εκείνη που ευφραίνει με τον χορό» ή «χαίρεται, τέρπει με τον χορό». συνήθως παριστάνεται με λύρα ή μικρή κιθάρα,
μερικές φορές σε πιο ανάλαφρη, κινητική στάση,
και συνδέεται με το τραγούδι και τον ρυθμό που συνοδεύουν τον χορό. γι’ αυτό μπερδεύεται εύκολα με την Ερατώ, γιατί και εκείνη μπορεί να κρατά λύρα. η διαφορά είναι ότι η Ερατώ είναι κυρίως Μούσα της ερωτικής - λυρικής ποίησης, ενώ η Τερψιχόρη είναι η Μούσα του χορού και της χορικής έκφρασης.

Τρικλίνιο C
το Τρικλίνιο C είναι το ανατολικό από τα τρία βόρεια τρικλίνια του συγκροτήματος Hospitium των Sulpicii στο Moregine. η διακόσμησή του είναι σε ερυθρό βάθος, IV πομπηϊανό στυλ, και το θέμα του δεν είναι οι Μούσες όπως στο Τρικλίνιο Α, αλλά ένα πρόγραμμα με ποτάμια θεότητα — πιθανότατα τον Σάρνο — Νίκες και προσφοροφόρους.

δυτική πλευρά:

φτερωτή Νίκη (Victoria). IV πομπηϊανό στυλ, 64 μ.Χ. κινείται σαν να αιωρείται ή να κατέρχεται, με έντονη κίνηση των ενδυμάτων. στο ένα χέρι κρατά κράνος με λοφίο, δηλαδή πολεμικό τρόπαιο ή σύμβολο νίκης. οι Νίκες συχνά εικονίζονται να κρατούν τρόπαια, στεφάνια, ασπίδες ή όπλα.

ανδρική ενδεδυμένη μορφή με στεφάνι και ειλητάριο. ποιητής ή φιλόσοφος;

ανατολική πλευρά:

φτερωτή Νίκη (Victoria) με στεφάνι στα μαλλιά,
κίνηση αιώρησης ή καθόδου, κρατά λοξά στον ώμο τρόπαιο ή πολεμικό λάφυρο. εκτίθεται στην Παλαίστρα της Πομπηίας. πιθανώς προέρχεται από το Τρικλίνιο D ή το E (φωτ. Klaus Heese). κατά τον Mario Pagano, η διαφορά στο χρώμα του φόντου, κόκκινο (το τρικλίνιο D έχει μαύρα φόντα) γεννά την υπόθεση ότι η φτερωτή Νίκη ανήκε στο τρικλίνιο Ε, του οποίου δεν βρέθηκαν τοιχογραφίες (βλ. Guzzo, P., (επιμ.), 1997. Pompeii: Picta Fragmenta. Torino: Umberto Allemandi, p. 149 no. 116.)

μαινάδα. ντυμένη στα πράσινα, σε ζωηρή χορευτική στάση, με στεφάνι στα μαλλιά, με θύρσο (;) στο δεξί και πιθανόν ντέφι στο αριστερό. ΜΑΝΝ. από τις θέρμες του Hospitium dei Sulpicii. IV πομπηϊανό στυλ.

γυμνός νεαρός προσφοροφόρος, με μανδύα ριγμένο στον αριστερό ώμο, που κρατά δίσκο προσφορών και κλαδί.

βόρεια πλευρά: 
από Pompeii in Pictures: στη βόρεια πλευρά εικονίζεται στο κέντρο ο ποτάμιος θεός Sarno που πλαισιώνεται από γυναικεία και ανδρική μορφή προσφοροφόρων.

ανακεκλιμένη ανδρική μορφή, ημίγυμνη, σε φυσικό ή υδάτινο περιβάλλον. με το αριστερό χέρι κρατά ή στηρίζει ένα αγγείο που χύνει νερό. πρόκειται για προσωποποίηση του ποταμού Σάρνου (Sarnus), που συνδέεται άμεσα με την περιοχή της Πομπηίας και τον κόλπο της Νεάπολης. υπάρχει μάλιστα γνωστή πομπηιανή παράσταση στο Lararium της Οικίας του Σάρνου, όπου ο θεός Sarnus εικονίζεται να χύνει νερό και να εποπτεύει λιμενική, ποτάμια δραστηριότητα.

Πομπηΐα, Insula 14.7. 1966. οικιακό lararium με παράσταση του ποτάμιου θεού Sarnus και σκηνή ποτάμιου, λιμενικού εμπορίου· 1ος αι. μ.Χ., πιθανότατα μετασεισμική φάση 62–79 μ.Χ. ο ποταμός εικονίζεται στην κάτω ζώνη (φωτο Stanley A. Jashemski)

προσφοροφόρος. ανδρική νεανική γυμνή μορφή με φιάλη στο δεξί για να προσφέρει σπονδή στον θεό Σάρνο. στο αριστερό χέρι έχει κρεμάσει τη χλαμύδα του και κρατάει μικρό τόξο.

προσφοροφόρα. η νεαρή γυναικεία μορφή κρατάει φιάλη για να προσφέρει σπονδή στον θεό Σάρνο.

βιβλιογραφία
για το Hospitium dei Sulpicii:

βασική για το μνημείο και τη διακόσμηση
1. De Simone, A. – Nappo, S. C. επιμ., Mitis Sarni opes, Napoli 2000. Βασικός τόμος για το συγκρότημα και την αρχαιολογική διερεύνηση του χώρου. Στη νεότερη βιβλιογραφία αναφέρεται ως θεμελιώδης έκδοση για το Murecine.  
2. Nappo, S. C., «La decorazione parietale dell’hospitium dei Sulpici in località Murecine a Pompei», Mélanges de l’École française de Rome. Antiquité 113/2, 2001, σ. 839–895. από τα πιο σημαντικά άρθρα ειδικά για τις τοιχογραφίες και το εικονογραφικό πρόγραμμα.  
3. Nappo, S. C., «I triclini di Murecine, uso e interpretazione», στο K. Vössing επιμ., Das römische Bankett im Spiegel der Altertumswissenschaften. Internationales Kolloquium 5–6 Oktober 2005, Schloss Mickeln, Düsseldorf, Stuttgart 2008, σ. 55–66. χρήσιμο για τη λειτουργία των τρικλινίων και όχι μόνο για την εικονογραφία.  
4. Scarano Ussani, V. επιμ., Moregine. Suburbio “portuale” di Pompei, Napoli 2005. συλλογικός τόμος για το Moregine ως «λιμενικό» προάστιο της Πομπηίας. έργο χρήσιμο για τοπογραφία, οικονομία, Sulpicii και ερμηνείες του χαρακτήρα του συγκροτήματος.  
5. Camodeca, G., «Altre considerazioni sull’archivio dei Sulpicii e sull’edificio pompeiano di Moregine», στο V. Scarano Ussani επιμ., Moregine. Suburbio “portuale” di Pompei, Napoli 2005, σ. 23–41. για το αρχείο των Sulpicii και τη σύνδεσή του με το κτήριο.  

ερμηνεία του κτηρίου, χρήση, οικονομία
6. Perna, S., «Murecine (Pompeii): Architecture, Décor and Aesthetics of a statio negotiatorum from the Early Imperial Period», στο M. Bentz – M. Heinzelmann επιμ., Sessions 6–8, Single Contributions. Archaeology and Economy in the Ancient World 55, Heidelberg 2023, σ. 307–309. σύντομο αλλά πολύ χρήσιμο νεότερο κείμενο, συνοψίζει ότι το κτήριο βρισκόταν περίπου 600 μ. νότια της Porta Stabiana, ότι ανασκάφηκε το 1959 και ξανά το 1999–2000, και το ερμηνεύει ως υψηλού επιπέδου hospitium ή statio negotiatorum, όχι ως ιδιωτική κατοικία.  
7. Ruiz de Arbulo-Bayona, J., «Los negocios de hostelería en Pompeya. Inns and hotels in Pompei: cauponae, hospitia et stabula», στο S. Santoro επιμ., Emptor et mercator. Spazi e rappresentazioni del commercio romano, Bari 2017, σ. 153–176. για το Murecine μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο των hospitia, καταλυμάτων και εμπορικών υποδομών της Πομπηίας.  
8. Torelli, M., «Conclusioni», στο V. Scarano Ussani επιμ., Moregine. Suburbio “portuale” di Pompei, Napoli 2005, σ. 107–136. για τη συνολική ερμηνεία του χώρου.  
9. Torelli, M. – Marroni, E., «L’“Edificio dei Triclini” di Moregine (Pompei) e Castrum Inui. Storie parallele di due stationes maritimae», στο J. García Sánchez – I. Mañas Romero – F. Salcedo Garcés επιμ., Navigare necesse est. Jornada Científica dedicada a José María Luzón Nogué, Madrid 2016, σ. 61–98. χρήσιμο για τη σύγκριση του Murecine με άλλες παράκτιες/λιμενικές εγκαταστάσεις.  

παλαιότερη βιβλιογραφία και δημοσιεύσεις του χώρου
10. Pagano, M., «L’edificio dell’agro Murecine a Pompei», Rendiconti dell’Accademia di Archeologia, Lettere e Belle Arti di Napoli, n.s. 58, 1983, Napoli 1984/1986, σ. 325–361. παλιότερη βασική δημοσίευση για το κτήριο.
11. Pagano, M., «L’edificio in località Murecine, Pompei», στο P. G. Guzzo επιμ., Pompei: Picta Fragmenta, Torino 1997, σ. 134–149. για τις παλαιότερες αποσπασμένες τοιχογραφίες και την παρουσίασή τους.
12. Schauenburg, K., «Zur “Porticus der Triklinien” am Pagus Maritimus bei Pompeji», Gymnasium 69, 1962, σ. 521–529. από τις παλαιές αναφορές μετά την ανακάλυψη του 1959.

για ειδικά θέματα
13. Patti, O., «Il sito di Murecine nella paleogeografia di Pompei», στο A. De Simone – S. C. Nappo επιμ., Mitis Sarni opes, Napoli 2000, σ. 157–162. για την παλαιογεωγραφία, δηλαδή τη σχέση του χώρου με τον Σάρνο και το λιμενικό τοπίο.
14. Nappo, S. C., «L’edificio B di Murecine a Pompei. Un esempio di architettura ricettiva alla foce del Sarno», Rivista di Studi Pompeiani XXIII, 2012, σ. 89–101. αφορά ειδικά το Edificio B, όχι το Triclinium A των Μουσών, αλλά είναι χρήσιμο για το ευρύτερο συγκρότημα Murecine.  
15. Mastroroberto, M., «Una visita di Nerone a Pompei: le deversoriae tabernae di Moregine», στο A. D’Ambrosio – P. G. Guzzo – M. Mastroroberto επιμ., Storie da un’eruzione. Pompei Ercolano Oplontis, Milano 2003, σ. 479–523. ερμηνευτικό κείμενο με ειδική θέση για τη χρήση του συγκροτήματος.  

για φωτογραφίες και γρήγορη εποπτεία
16. Pompeii in Pictures, “50A / 50B. Scafati, Contrada Murecine / Moregine, Fondo Cascone. Complesso dei triclini in località Moregine a Pompei”. εξαιρετικά χρήσιμο για εικόνες, λεζάντες, τοίχους, τρίκλινα, λεπτομέρειες και παραπομπές. Για το Triclinium A δίνει, μεταξύ άλλων, τις μορφές της Θάλειας και της Μελπομένης στην ανατολική πλευρά.